Crypto không có biên độ trần sàn: rủi ro và cơ hội đều bị phóng đại

Người chơi chứng khoán Việt Nam, trong người có sẵn một "cảm giác an toàn". Một mã trên sàn HOSE nhiều nhất một ngày rớt 7% là chạm sàn, bạn tối ngủ được, vì biết ngày mai tệ nhất cũng chỉ rớt thêm một cây sàn. Cái lan can này bạn quen tới mức quên cả sự tồn tại của nó.

Qua crypto, điều đầu tiên phải xóa khỏi đầu chính là cái lan can này. Thị trường crypto không có biên độ trần sàn, không có ngắt mạch, về lý thuyết một ngày có thể tăng vài lần, cũng có thể rớt chỉ còn vài đồng lẻ. Không một cơ chế nào bấm nút tạm dừng giữa chừng. Đây không phải hù dọa, mà là thiết lập cơ bản của thị trường này — bạn cứ vào giá lịch sử bitcoin trên CoinGecko kéo một đoạn đường giá, sẽ thấy kiểu biến động một ngày cực lớn mà chứng khoán không thể có. Hiểu thấu chuyện này, bạn mới không bị cái "tự do" của nó phản đòn. Triết lý thiết kế của những tài sản như Bitcoin cũng có thể tìm hiểu ở bitcoin.org, nó ngay từ khi ra đời đã không phải thứ có một cơ quan trung tâm đứng ra "giữ ổn định giá".

Các "cái phanh" của chứng khoán, crypto không có cái nào

Ta liệt kê các cơ chế bảo vệ của chứng khoán Việt Nam ra trước, bạn sẽ biết crypto thiếu cái gì:

• Biên độ trần sàn: HOSE ±7% mỗi ngày, HNX ±10%, UPCoM ±15%, chạm là chốt. Crypto: không có, giá thả nổi tự do.
• Ngừng giao dịch / tạm dừng: thị trường biến động dữ dội có thể bị tạm ngừng, một mã biến động bất thường có thể bị tạm dừng giao dịch. Crypto: không có, rớt bao nhiêu cũng không ngừng phiên.
• Khung giờ giao dịch cố định + đóng cửa: mỗi ngày chỉ vài tiếng, sau khi đóng cửa bạn được bình tĩnh một đêm. Crypto: 24/7 cả ngày, nửa đêm vẫn biến động dữ dội, điểm này chúng tôi nói riêng ở crypto chạy 24/7.

Ba cái phanh, crypto không lắp cái nào. Kết quả là: giá có thể đi một mạch tới bất cứ đâu, không chừa cho bạn cái khoảng "nghĩ lại đã".

Vì sao nói rủi ro và cơ hội là cùng một chuyện

Không trần sàn, nghe ra cũng có "cái lợi": một mã muốn tăng gấp đôi trên chứng khoán phải ăn nhiều cây trần, gồng nhiều ngày; ở crypto, một coin nhỏ hot một ngày x2 chẳng phải hiếm. Nhiều người chính là bị cái "tốc độ làm giàu" này hút vào.

Nhưng bạn phải tỉnh táo nhận ra: cũng chính cái cơ chế cho bạn một ngày lời vài chục phần trăm, cũng có thể khiến bạn một ngày lỗ vài chục phần trăm. Chúng là hai mặt của cùng một đồng xu, không thể chỉ lấy cái tự do lúc tăng mà từ chối cái rủi ro lúc giảm. Biên độ trần sàn của chứng khoán vừa hạn chế bạn làm giàu nhanh, vừa bảo vệ bạn khỏi bị đánh gục trong một ngày; crypto bỏ lớp hạn chế này đi, cái giá của việc trên không chặn trần, là dưới không đỡ đáy.

Nên những câu chuyện "crypto đến tiền nhanh", lúc nghe xin tự động thêm vào sau một câu: "lỗ cũng nhanh y vậy". Đây không phải dội nước lạnh, đây là tính đối xứng cơ bản nhất của thị trường này.

Cắm kim: cây kim chớp nhoáng khi thanh khoản mỏng

Không trần sàn còn sinh ra một hiện tượng dân chứng khoán rất lạ lẫm — cắm kim.

Gọi là cắm kim, tức giá trong thời gian cực ngắn bị dập xuống (hoặc kéo lên) một cây bóng rất dài, rồi nhanh chóng quay về chỗ cũ. Ví dụ một khoảnh khắc, một lệnh lớn dập vào một sổ lệnh thiếu thanh khoản, vì không có trần sàn chặn, lực mua lại đỡ không nổi, giá tức thì rớt sâu một quãng lớn, vài giây tới vài phút sau lại bật về, trên đồ thị nến để lại một cây bóng dưới dài chơ vơ.

Vì sao vậy? Cốt lõi là thanh khoản. Khi một thời điểm, một coin có sổ lệnh mua bán rất mỏng, một lệnh tương đối lớn là đủ đẩy giá xuyên qua một mảng lớn, giá khớp thực tế lệch xa giá bạn nhìn thấy (độ lệch này trong giao dịch gọi là "trượt giá", mục trượt giá của Investopedia có giải thích). Coin nhỏ thanh khoản càng kém, thời điểm càng vắng vẻ, cắm kim càng dữ. Còn ở chứng khoán, trần sàn + thanh khoản tương đối dồi dào, bạn gần như không thấy thứ này.

Sát thương của cắm kim ở đâu? Nó kích hoạt chính xác lệnh cắt lỗ và vạch thanh lý của bạn. Lệnh cắt lỗ bạn đặt bị cây kim đó quét sạch, giá sau đó quay lại, còn bạn đã bị đẩy khỏi cuộc ngay tại điểm thấp nhất — nếu bạn còn mở đòn bẩy, cây kim đó có thể thanh lý bạn luôn. Đây cũng là lý do chúng tôi nói đi nói lại người mới đừng đụng đòn bẩy cao, chi tiết xem đòn bẩy và thanh lý: rủi ro dữ hơn margin.

Không trần sàn, quản lý vị thế chính là dây an toàn của bạn

Chứng khoán có trần sàn đỡ giùm, bạn có thể quen vào nặng tay thậm chí all-in một mã — đằng nào nhiều nhất cũng chỉ rớt một cây sàn. Thói quen này bê sang crypto là nguy hiểm. Khi cái phanh bên ngoài không còn, cái phanh duy nhất bảo vệ bạn chính là vị thế của bạn.

Vài điều chỉnh cụ thể:

• Một mã đừng đặt quá nặng. Không trần sàn nghĩa là biến động cực đoan của một coin sẽ được rót nguyên xi vào tài khoản bạn, phân tán và khống chế trần vị thế cho một mã, ở đây quan trọng hơn ở chứng khoán.
• Vạch cắt lỗ đặt theo độ biến động, đừng bê nguyên biên độ chứng khoán. Dùng kiểu cắt lỗ sát rạt như chơi cổ phiếu, trong crypto rất dễ bị biến động bình thường (thậm chí một cây kim) quét ra. Có thể đặt cắt lỗ ra ngoài vùng cấu trúc hợp lý hơn, đồng thời khống chế rủi ro mỗi lệnh trong mức chịu được.
• Tính "tệ nhất lỗ được bao nhiêu" trước, rồi mới quyết mua bao nhiêu. Đây là cốt lõi quản lý vị thế trong crypto. Bạn có thể dùng máy tính vị thế của trang để suy ngược: với biên độ cắt lỗ bạn đặt, muốn khống chế lỗ mỗi lệnh trong một tỷ lệ nhỏ của vốn, thì lệnh này rốt cuộc nên mua bao nhiêu. Tính ra con số, chắc dạ hơn nhiều so với cảm tính vào nặng.
• Giữ tiền mặt. Không trần sàn, lúc rớt mạnh thường cũng là cơ hội, nhưng tiền đề là trong tay bạn còn đạn. Người all-in vào thời khắc đó chỉ biết trơ mắt nhìn.

Mang thói quen chứng khoán vào, sửa mấy điều này trước

Cuối cùng cho bạn ba câu mang về:

Một, xóa cảm giác an toàn "nhiều nhất rớt một cây sàn". Cái lan can này trong crypto không tồn tại, ý thức rủi ro của bạn phải nâng lên tương ứng một quãng lớn.

Hai, đọc "cơ hội" và "rủi ro" như cùng một từ. Lợi nhuận cao hút bạn, và rủi ro cao hại bạn, là cùng một thứ. Đừng chỉ dán mắt vào nửa câu trước.

Ba, dùng vị thế và tiền mặt, tự tạo cho mình cái phanh mà chứng khoán vốn đã tạo giùm. Khi không còn hạn chế bên ngoài, kỷ luật chính là dây an toàn duy nhất của bạn. Đây cũng là lý do chúng tôi khuyên người từ chứng khoán qua khởi đầu bằng spot, vị thế nhỏ, thậm chí bằng cách kỷ luật như DCA — giao nhịp cho quy tắc, chứ không giao cho một thị trường không trần sàn và cho cảm xúc của chính bạn.

Muốn so sánh có hệ thống toàn bộ khác biệt luật chơi giữa chứng khoán và crypto, có thể đọc lại bài tổng 12 khác biệt then chốt giữa chứng khoán và crypto, trần sàn chỉ là một điều trong đó, nhưng cái bản chất "thị trường hoang dã hơn" đứng sau nó là điều bạn nên nhớ trước nhất.

Đọc thêm

• Investopedia: mục cơ chế ngắt mạch — tiếng Anh, hiểu vì sao thị trường truyền thống cần cái phanh, để soi vì sao crypto không có.
• Binance Academy: thanh khoản là gì — hiểu thanh khoản là hiểu nguyên nhân cắm kim.
• CoinGecko — so sánh khối lượng và độ sâu của các coin, chênh lệch thanh khoản thấy rõ một mắt.